“DIE GEREFORMEERDE WAERHEYT BINNEN ELDEN”

door LUCAS VAN ELDEN

Voor het vierde artikeltje – in de reeks van vijf jubileumartikeltjes - stappen we van ons geloof af. Zoals vermeldt in het artikeltje over Snuffelaar in Kringbulletin nummer 93, schrijven we eigenlijk alleen over de Rooms-katholieke kerkgeschiedenis van Elden en Arnhem-Zuid. Een reactie van Mevrouw Brinkman-Rozema heeft ons doen besluiten eens te gaan snuffelen in de kerkgeschiedenis van de Protestantse Kerk in Elden. Mevrouw Brinkman-Rozema reageert op ons vorige artikeltje; de pastoors van Elden. Haar reactie heeft betrekking op de volgende zinsnede: “de huidige Bonifatiuskerk, het witte kerkje aan de Huissense Dijk, wordt dan officieel een Gereformeerde kerk”. Zij schrijft: “Het witte kerkje aan de Huissensedijk is nooit een Gereformeerde Kerk geweest (de Geref. Kerk ontstond pas in de 19de eeuw – na een afsplitsing van de Ned. Hervormde Kerk). Het kerkje was een Nederlands Hervormde Kerk en is dat altijd gebleven”. We kunnen dit niet ontkennen. Maar…, het ligt wat genuanceerder, we proberen het één en ander voor U te verduidelijken.

DE REFORMATIE
Onder leiding van Maarten Luther (1483-1546) in Duitsland, Huldrych Zwingli (1484-1531) in Zwitserland en Johannes Calvijn (1509-1564) in Frankrijk ontstond er in het begin van de 16de eeuw een beweging die tot doel had de Rooms-katholieke kerk van binnenuit te hervormen. De katholieke leiders wezen deze hervorming af. De aanhang onder de hervomingsgezinden in Europa groeide echter. Zo ontstond in Europa de “Kerk der Reformatie”, ook wel de “Gereformeerde Kerk” (de protestante stroming binnen het Christendom).
In het vorige artikeltje haalde we het al aan; de Beeldenstorm in 1566. Onder leiding van de calvinisten werden er in de Nederlanden honderden interieurs van Rooms-katholieke abdijen, kapellen, kerken en kloosters vernietigd. De Beeldenstorm zorgde voor een omwenteling in de Nederlandse kerkgeschiedenis. Maar de Beeldenstorm bracht meer teweeg. Koning Filips II (1527-1598) van het Rooms-katholieke Spaanse Rijk, waartoe de Nederlanden behoorden, stuurde de hertog van Alva (1507-1582) naar de Nederlanden. De “Beeldenstormers” dienden te worden gestraft en het Rooms-katholieke geloof moest in alle eer worden hersteld. De Opstand der Nederlanden (de Tachtigjarige Oorlog, 1568-1648) stond voor de deur. Een belangrijk persoon voor de “Kerk der Reformatie” in Nederland was Filips van Marnix van Sint-Aldegonde (1540-1598), hij trad in 1571 aan als assistent bij Willem van Oranje (1533-1584). Voordat hij assistent werd van Willem van Oranje, had hij onder andere in Genève bij Johannes Calvijn theologie gestudeerd. Hij was een overtuigd calvinist. Het was Filips van Marnix van Sint-Aldegonde, die de overgang van de lutherse Willem van Oranje tot het calvinisme bevorderde.

DE STAATSKERK DER NEDERLANDEN
Op 23 januari 1579 werd de Unie van Utrecht ondertekend. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was een feit. Tijdens deze gebeurtenis werd officieel bekrachtigd, dat de Nederduits Gereformeerde Kerk de publieke kerk werd van de Republiek. De Nederduits Gereformeerde Kerk werd de staatskerk der Nederlanden. Acht jaar daarvoor (1571) was de Nederduits Gereformeerde Kerk in Emden opgericht. In de volksmond sprak men ook wel over de Gereformeerde Kerk. Tot 1795 bleef de Nederduits Gereformeerde Kerk de staatskerk van de Nederlanden, door de komst van de Fransen kwam hier verandering in. Er kwam scheiding van kerk en staat. Na het Franse bewind hield Koning Willem I (1772-1843) zich ook met kerkelijk vraagstukken bezig. Hij liet voor de Nederduits Gereformeerde Kerk een nieuwe kerkorde ontwikkelen. Bij Koninklijk Besluit werd op 7 januari 1816 het Algemeen Reglement voor het bestuur vastgelegd. In hetzelfde Koninklijk Besluit werd ook de nieuwe naam vastgelegd; de Nederduits Gereformeerde Kerk werd omgedoopt in de Nederlands Hervormde Kerk. Het één en ander ging niet zonder slag of stoot, er vonden afscheidingen plaats. Die afscheidingen resulteerden uiteindelijk in 1892 tot de oprichting van de Gereformeerde Kerk in Nederland. Op het Pinksterfeest van 1961 zochten de protestantse kerken toenadering tot elkaar. Deze toenadering resulteerde na een lange periode van samenwerken tot een fusie. De Nederlands Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerk in Nederland en de
Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden gingen op in de Protestantse Kerk in Nederland, dit geschiedde allemaal op 1 mei 2004.

DE STAATSKERK IN ELDEN
Aan het einde van de zestiende eeuw stond er voor het eerst een predikant van de “nieuwe leer” op het preekgestoelte in de kerk te Elden, nog niet officieel, dat gebeurde pas in 1602. Tijdens de vergadering van de Nijmeegse classis in april 1602 werd ingestemd met de oprichting van de gecombineerde Gemeente Driel – Elden. De burgerlijke overheid had hier een grote invloed op, de “Heeren Gedeputeerden des Quartiers” hadden onder andere gekozen voor de combinatie “Dryel ende Elden”. Ook bij de benoeming van predikanten had de overheid een vinger in de pap. Zo bezat de Heer van Bergh vanouds het zogenaamde Collatierecht (benoemingsrecht). Tijdens dezelfde vergadering in april 1602, werd Joannis Woltingius benoemd als eerste predikant te Driel en Elden. Dit gebeurde mede op voorspraak van de Gemeenteleden te Elden, hij had al meer dan een jaar als aankomend predikant in het openbaar dienst gedaan.

Prent uit 1742 door Jan de Beijer, de Bonifatiuskerk aan de Huissense dijk
Tekening van de kerk te Elden,
de muurankers op de zuidgevel vermeldden het jaartal 1593.
Tekening van Dhr. Aanstoot, naar een tekening van J. de Beijer 1742.
(Bron: Archief  Historische Kring Elden)

KERCKENBOEKEN
Hoe men in die dagen in Elden de nieuwe leer aanduidde, vonden we in Kringbulletin nummer 15. In dit bulletin werden de kerkenboeken van de Nederlands Hervormde Kerk besproken. Ook werd de aanhef van het oudste kerkboek getranscribeerd, zo lazen wij:

Alsoo mijn drie voorsaeten saeliger
1. Johannes Woltingius den ouden
2. Johannes Woltingius den jongen, en
3. Wilhelmus Franck
(die de eerste zijn geweest die de Gereformeerde waerheyt binnen Elden en Driel hebben geleert) gene of weynige anteyckeninghe hebben gehouwden van de Naemen der Ledematen der Gedoopten, en Gehouwden van Elden en Driel, soo ist dat ick Winandus Tendaer, door des heeren genaede de vierde predicant van de voornoemde gemeenten dit Kerckenboeck hebbe laeten maecken, om daer in te boeck te stellen ’t geene moghte dienen tot welstant der respectiven Kercken en Gemeenten.
Elden deesen 1 Aug. 1655.

NAWOORD
Een stukje geschiedenis van het witte kerkje aan de Huissensedijk, naar aanleiding van een reactie van een lezer van ons Kringbulletin. We hopen zo wat meer duidelijkheid te hebben gegeven over de begin tijd van de “Gereformeerde” Nederlands Hervormde Kerk te Elden. Het snuffelen naar informatie over de Reformatie in Elden en omgeving heeft veel boeiende gegevens opgeleverd. Een roerige tijd met veel geweld en strijd, dat staat voor ons al vast. We hopen hier in de toekomst wat meer over te schrijven.

BRONNEN
Internet:
www.arneym.nl
www.lucasvanelden.nl
nl.wikipedia.org
Literatuur:
Ach lieve tijd, 750 jaar Arnhem en de Arnhemmers, Zwolle, 1983
De Betuwe- weekblad, J. Wolters, Elst, 1957
De reformatie der geestelijke en kerkelijke goederen in Gelderland, A.J. Maris, ’s-Gravenhage, 1939
Elden, Betuws dorp in Arnhem-Zuid, C.J.B.P. Frank en J.H.J. van Hest, Arnhem, 2002
Geldersche Volks-almanak, Joh. Hk. Jonckers, Arnhem, 1875, 1876
Geschiedenis van Elst, J.L.L. Taminiau, Nijmegen, 1946
Geschiedenis van Gelderland 1492-1795, P.A.M. Geurts en A.E.M. Janssen, Zutphen, 1975
Hervormde Gemeenten Elden en Driel, diverse schrijvers, Driel/Elden, 1987
Lent lang vervlogen tijd nr.19, Lentse Historische Kring, Lent, 1995
Kringbulletin nr. 5 en nr.15, Historische Kring Elden, Elden, 1983, 1984
Snuffelarijen rondom Lucas, René Maassen, Elden, 1997


© 2008-2014 Lucas van Elden, Arnhem.