EEN NIEUWE KERK IN ELDEN (2, slot)

door LUCAS VAN ELDEN

Zoals we in het vorige artikel aangaven, was de hoeveelheid bijzondere en nieuwe wetenswaardigheden over de nieuwe (vooroorlogse) Heilige Lucaskerk dusdanig, dat we besloten om het artikel in twee gedeelten te schrijven. We waren gebleven bij de inzegening van het kerkgebouw op 16 juni 1902, en we vermeldden nog dat de kerk een beeldbepalend gebouw was geworden aan de rijksweg Arnhem – Nijmegen. De officiële kerkwijding, de consecratie liet nog even op zich wachten.

DE CONSECRATIE
De consecratie van de nieuwe kerk in Elden had al eerder plaats kunnen vinden, maar door een reis van aartsbisschop Hendrik van de Wetering (1850-1929) naar Rome, werd de definitieve datum vastgesteld op woensdag 15 oktober 1902. De avond voor de 15de oktober was het al groot feest in Elden, om 20.30 uur reed het rijtuig met daarin de aartsbisschop onder de versierde ereboog door. Het dorp was rijkelijk versierd met vele lampions. De aartsbisschop bracht de rest van de avond en nacht door bij pastoor Jansen in de nieuwe pastorie naast de kerk. De volgende ochtend, om 10.00 uur begon de plechtige kerkwijding. Onder aanwezigheid van vele geestelijken en parochianen plaatste de aartsbisschop de relikwieën in de altaartafel en zalfde deze vervolgens. Ook werden er diverse gebeden uitgesproken, waarmee het kerkgebouw officieel in gebruik werd genomen voor de Rooms-katholieke eredienst. Na de dienst ging de aartsbisschop, voorafgegaan door Eldense bruidjes, terug naar de pastorie. Elden was een nieuwe kerk met pastorie rijker.

AARTSBISSCHOP VAN DE WETERING
Hendrik van de Wetering werd op 11 juli 1895 gewijd als aartsbisschop van het aartsbisdom Utrecht. Op 17 november 1929, tijdens een diakenwijding te Rijsenburg, overleed
hij aan de gevolgen van een beroerte. Tijdens zijn ambtsperiode als aartsbisschop van Utrecht werden er in totaal 137 kerken en kapellen geconsecreerd.


Een afbeelding met een Eldens tintje, links van de aartsbisschop van de Wetering (met mijter) staat de oud-kapelaan uit Elden: H.F. Frank afgebeeld.
(Bron: kranten.kb.nl, De Tijd godsdienstig-staatkundig dagblad 18 mei 1929).

Van de aartsbisschop Van de Wetering vonden we vele afbeeldingen, maar helaas niet van de consecratie in 1902 in Elden. Toch kwamen we een afbeelding tegen, die we u niet wilden onthouden. Het betrof een afbeelding, die een half jaar voor het overlijden van de aartsbisschop werd genomen. Hij werd toen op de gevoelige plaat vastgelegd, kort nadat hij een nieuw gedeelte van het seminarie in Rijsenburg had ingewijd. Naast hem werd de directeur van het seminarie; professor Henricus Franciscus Frank vereeuwigd. Professor Frank was van 1915 tot 1918 kapelaan in Elden.

EEN TEGENSLAG
Zo voorspoedig als de bouw en ingebruikname van de nieuwe kerk met pastorie verliep, zo traag verliep de ingebruikname van de begraafplaats achter de nieuwe kerk.


Noordwest aanzicht van de nieuwe Heilige Lucaskerk, links was toegang naar de begraafplaats. Het hekwerk is nog in gebruik als tuinhek in Elden.
Ook de haan van deze kerk is bewaard gebleven, hij staat momenteel in een venster van de huidige Heilige Lucaskerk.
Rechts de pastorie die een verbinding had met de kerk.
(Bron: Nederlands Architectuurinstituut, Rotterdam, Nai/RIEL 67, 310)

Nadat de burgemeester en wethouders van de gemeente Elst hun goedkeuring hadden geven voor de bouw van een kerk met pastorie en de aanleg van een begraafplaats achter de kerk in Elden, begon het kerkbestuur medio 1901 met de uitvoer van de plannen. Zoals bekend werd de eerste steen van de kerk gelegd op 7 juni 1901. Ruim een half jaar later ontving het kerkbestuur een minder leuk bericht. Er waren bezwaarschriften tegen de aanleg van de begraafplaats ingediend. Na behandeling van de bezwaarschriften, werd op 18 maart 1902 door de Gedeputeerde Staten van Gelderland de vergunning voor de aanleg van een begraafplaats nietig verklaard. Dus een nieuwe kerk met pastorie zonder een begraafplaats.
Het kerkbestuur ging niet bij de pakken neer zitten en klom in de pen, er volgde intensieve correspondentie. Eind juni 1902 was er een eerste resultaat, er volgde een hoorzitting in Den Haag bij de afdeling van de Raad van State voor de geschillen van bestuur. De advocaat en procureur mr. J.G.S. Bevers kreeg de gelegenheid om namens het Rooms-katholieke kerkbestuur het beroep toe te lichten. Mr. Bevers appelleerde op een leemte in de wet. Er bestond namelijk geen termijn waarbinnen een bezwaarschrift tegen een beslissing van B&W moest worden ingediend. Zo kon het gebeuren, dat het kerkbestuur - met goedkeuring van B&W op zak - de plannen voor de bouw van een kerk met pastorie en de aanleg van een begraafplaats op één terrein ten uitvoer brachten en dat de Gedeputeerde Staten van de provincie Gelderland meer dan een half jaar later, naar aanleiding men bezwaar mag maken. Uiteindelijk duurde het nog tot 9 maart 1903, twee jaar na de goedkeuring van B&W van Elst, dat bij Koninklijk Besluit verlof werd gegeven tot aanleg van een bijzondere begraafplaats achter de Rooms-katholieke kerk te Elden.

EEN RONDGANG DOOR DE KERK


Een overzichtsfoto van het interieur van de Heilige Lucaskerk. Op deze afbeelding is een mooi stukje bouwkunst zichtbaar.
Aan beide zijden van het middenschip heeft de architect slechts drie pilaren geplaatst om zo het zicht op het altaar te kunnen vergroten en het gebouw een ruim karakter te geven. Deze opname is genomen voor augustus 1923.
(Bron: Nederlands Architectuurinstituut, Rotterdam, Nai/RIEL 67, 310 (foto’s))


Deze afbeelding is gemaakt door Meester Merkx. Hij heeft deze opname gemaakt tussen augustus 1907 en augustus 1923.
De gebrandschilderde ramen zijn dan al aanwezig in het priesterkoor en de preekstoel bevindt zich nog aan de linkerzijde van het middenschip.
(Bron: Wies Stael-Merkx)


Vanaf nagenoeg dezelfde plaats als de vorige afbeelding, is deze opname gemaakt. Bij ons is niet bekend wie de fotograaf is.
Leggen we de afbeeldingen naast elkaar, kunnen we zeggen: “Zoek de verschillen.” Deze opname is in ieder geval gemaakt na augustus 1923.
(Bron: Historische Kring Elden, Archief Heilige Lucasparochie)

Wolter te Riele ontwierp voor Elden een kleine neogotische kerk, bestaande uit een middenschip en twee zijbeuken. De lengte van de kerk, met het gedeelte van de toren meegerekend was 33 meter, de breedte van de kerk bedroeg 14 meter.

Het hoofdaltaar bevond zich vooraan in het middenschip in het koorgedeelte. In de linker zijbeuk stond een Maria-altaar, in de rechter zijbeuk was een Jozef-altaar geplaatst. Boven de ingang van de kerk was het kerkorgel geplaatst. Direct links na de ingang was de toegang tot de doopkapel. De kerk bood aanvankelijk plaats aan 300 mensen. Bij de ingebruikname van kerk waren er nog geen gebrandschilderde ramen in het priesterkoor en ook het uurwerk in de kerktoren ontbrak nog. Het uurwerk werd op 24 mei 1903 geplaatst, Elden was daarmee voorzien van een tijdsaanduiding. Op 8 augustus 1907 vierde pastoor Jansen zijn 40-jarig priester jubileum, bij deze gelegenheid werd door de families Vos de Wael en Van Voorst tot Voorst, drie gebrandschilderde ramen aan de parochie geschonken. De ramen werden geplaatst in het priesterkoor.

Het 25-jarig priester jubileum van pastoor Groenestege - op 15 augustus 1923 - was de reden voor de parochianen om een nieuwe preekstoel, een nieuw Jozef-altaar en een gebrandschilderd raam aan de parochie te schenken. In de periode tussen 1907 en 1923 werden blijkbaar ook een groot aantal kerkbanken vervangen, dat is duidelijk waarneembaar op de afbeeldingen. De achterste rijen kerkbanken werden vervangen voor smallere banken. We konden in de archieven geen bevestiging vinden, maar het aantal zitplaatsen zal zeker zijn toegenomen.

NAWOORD
Door oorlogshandelingen in de Tweede Wereldoorlog, tijdens en na de gevechten om de Rijnbrug in Arnhem, bleef er van de kerk en van het archief van de Heilige Lucasparochie niet veel over. Het naoorlogse kerkbestuur besloot tot sloop en nieuwbouw van de Heilige Lucaskerk. De vooroorlogse kerk bleef alleen nog bestaan op de schaarse foto’s en in de herinnering van de mensen. Om de herinnering aan dit kerkgebouw te versterken, vonden we dat het tijd was om er eens over te schrijven.

BRONNEN
Instanties:
Bibliotheek Arnhem, Arnhem:
- de Gelderland Bibliotheek, collectie kranten en tijdschriften
Nederlands Architectuurinstituut, Rotterdam:
- Archief Riele, W. te (NAi/RIEL 67)
Internet:
kranten.kb.nl
www.genlias.nl
www.historici.nl
www.lucasvanelden.nl
www.nai.nl
www.wikipedia.nl

Literatuur:
Cuypers, P.J.H. en Kalf, J. De katholieke kerken in Nederland. Amsterdam. 1906.
Maassen, René. Snuffelarijen rondom Lucas. Elden. 1997.
Maassen, L.R. “Een nieuwe kerk in Elden (1) in Kringbulletin, nummer 112 jaargang 31, p.16-19. Elden. Augustus 2012.


© 2012-2014 Lucas van Elden, Arnhem.